Αναλύσεις διαΝΕΟσις:  Ενημέρωση, παραπληροφόρηση και θεωρίες συνωμοσίας

Δύο νέες μελέτες  διερευνούν την ψηφιακή ενημέρωση την κρίσιμη δεκαετία 2016-2026 και τις θεωρίες συνωμοσίας στη χώρα μας

Πώς έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο καταναλώνουμε ειδήσεις στην Ελλάδα από το 2016; Πώς επηρέασαν οι πολλές κρίσεις της περιόδου –η κρίση του ευρώ, η πανδημία, και οι πόλεμοι– τον τρόπο που διαβάζουμε τα νέα; Ποιον ρόλο έπαιξαν οι μεγάλες τεχνολογικές πλατφόρμες και η ΑΙ; Και, τελικά, τι καθιστά την Ελλάδα ευάλωτη στις θεωρίες συνωμοσίας;  H διαΝΕΟσις δημοσιεύει δύο ξεχωριστές, αλλά συμπληρωματικές, μελέτες με θέμα την πληροφόρηση των πολιτών και τις επιπτώσεις της στους θεσμούς.

Η πρώτη έρευνα σκιαγραφεί την ψηφιακή ενημέρωση στην Ελλάδα την κρίσιμη δεκαετία 2016-2026, εξετάζοντας την υποχώρηση του ενδιαφέροντος για τις ειδήσεις, την άνοδο των κοινωνικών δικτύων ως πηγή ενημέρωσης, τη χρήση νέων εργαλείων και το επίμονο έλλειμμα εμπιστοσύνης. Βασίζεται στα στοιχεία του Digital News Report του Ινστιτούτου Reuters για τη Μελέτη της Δημοσιογραφίας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης και την υπογράφει ο Αντώνης Καλογερόπουλος, Αναπληρωτής Καθηγητής Πολιτικής Επικοινωνίας στο Ελεύθερο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών (VUB) και Ερευνητικός Συνεργάτης στο Ινστιτούτο Reuters.

Η δεύτερη μελέτη επικεντρώνεται στην παραπληροφόρηση και τις θεωρίες συνωμοσίας, δείχνοντας μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα πώς ψευδείς ή παραπλανητικές αφηγήσεις μπορούν να γίνουν πειστικές στην ελληνική δημόσια σφαίρα. Την υπογράφουν ο Darren Lilleker, Καθηγητής Πολιτικής Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Bournemouth, και ο Πάνος Κολιαστάσης, διδάκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Queen Mary University of London και διδάσκων στο Τμήμα Επικοινωνίας & ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Παρουσίαση των βασικών ευρημάτων των μελετών

1. Η ψηφιακή ενημέρωση στην Ελλάδα

Η πρώτη μελέτη, που βασίζεται σε ανάλυση 11 ετήσιων δημοσκοπήσεων του Ινστιτούτου Reuters του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης για την ενημέρωση στο διαδίκτυο, χαρτογραφεί την ψηφιακή ενημέρωση στη χώρα μας από το 2016 μέχρι και το 2026.

Μειωμένο ενδιαφέρον για τις ειδήσεις

• Περίπου 7 στους 10 Έλληνες χρήστες του διαδικτύου δήλωναν ότι ενδιαφέρονται «πολύ» ή «πάρα πολύ» για τις ειδήσεις το διάστημα 2016-2021.
• Σχεδόν οι μισοί (47%) δηλώνουν ότι ενδιαφέρονται «πολύ» ή «πάρα πολύ» για τις ειδήσεις από το 2023 μέχρι και σήμερα (2026).
• 19% δηλώνουν (2026) ότι δεν ενημερώνονται καθημερινά (για τα άτομα κάτω των 35 ετών, το ποσοστό αυτό φτάνει το 37%).
• 17% κοινοποιούν ειδήσεις σε μια τυπική εβδομάδα (2026, από 40% το 2016).
• 16% σχολιάζουν ειδήσεις κάτω από αναρτήσεις στα social media το 2026 (από 33% το 2016).
• Μόνο το 8% των Ελλήνων πληρώνουν για ειδήσεις στο διαδίκτυο (2026).
• 3 στους 4 ερωτηθέντες (2025) απάντησαν ότι καμία από τις προτεινόμενες επιλογές –π.χ. πρόσβαση σε περισσότερα του ενός μέσα, επιπλέον μη ειδησεογραφικές υπηρεσίες ή ευέλικτοι τρόποι πληρωμής– δεν θα τους ενθάρρυνε να πληρώσουν για ενημέρωση.
• 8 στους 10 δηλώνουν (2026) ότι αποφεύγουν ενεργά την ενημέρωση «μερικές φορές» ή «συχνά», το 6ο μεγαλύτερο ποσοστό μεταξύ των 48 χωρών του δείγματος (κατά 6 μονάδες χαμηλότερο από της Κροατίας, που έρχεται πρώτη).

Ενημέρωση από τα social media

1 στους 3  (35%) δηλώνει το 2026 ότι η κύρια πηγή ενημέρωσής του είναι τα Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης (σχεδόν 1 στους 2 στις ηλικίες 18-44).

Ποιες πλατφόρμες είναι οι πιο δημοφιλείς για ενημέρωση (2025)

• Στον γενικό πληθυσμό:

o               44% Facebook (από 68% το 2016)

o               30% YouTube

o               21% Instagram

• Στους νέους (18-24 ετών):

o               41% Instagram

o               35% TikTok

o               31% YouTube

o               22% Facebook (από 75% το 2016)

32%-52% των χρηστών, ανάλογα με την πλατφόρμα, δήλωναν (2023) ότι δίνουν προσοχή σε ειδήσεις από «προσωπικότητες των social media».

Χαμηλή εμπιστοσύνη

Η χαμηλή εμπιστοσύνη διατρέχει πλέον σχεδόν όλες τις δημογραφικές ομάδες, χωρίς μεγάλες διαφοροποιήσεις. Μόνο στην πρώτη φάση της πανδημίας είδαμε σημαντική αύξηση της εμπιστοσύνης στις ειδήσεις στην Ελλάδα: 32% το 2021.

 ΑΙ και ενημέρωση

Πώς χρησιμοποιούν οι Έλληνες την ΑΙ για ενημέρωση:

• 42% ζητούν σύνοψη μιας είδησης.
• 28% ζητούν να γίνει μια είδηση πιο κατανοητή.
• 26% κάνουν επιπλέον ερωτήσεις για μια είδηση.
• 25% ζητούν τις τελευταίες ειδήσεις.
• 19% ζητούν από το εργαλείο να βρει ή να αξιολογήσει μια πηγή.

2. Παραπληροφόρηση και θεωρίες συνωμοσίας

Σε αυτό το περιβάλλον μειωμένου ενδιαφέροντος και χαμηλής εμπιστοσύνης, βρίσκουν εύφορο έδαφος οι ψευδείς ειδήσεις και οι θεωρίες συνωμοσίας. Η δεύτερη έρευνα ασχολείται με αυτά τα φαινόμενα, μελετώντας δεκάδες ψηφιακές αναρτήσεις για να περιγράψει τον μηχανισμό με τον οποίο λειτουργεί η παραπληροφόρηση.

Τι πιστεύουν οι Έλληνες

• Το 2016, 8 στους 10 Έλληνες πίστευαν ότι «μυστικές οργανώσεις από την Ελλάδα ή το εξωτερικό που δρουν στο παρασκήνιο, κινούν τα νήματα».
• Το 2018, σχεδόν 3 στους 10 Έλληνες δήλωναν ότι πιστεύουν πως τα ίχνη των αεροπλάνων είναι αέρια ψεκασμού.
• Το 2024, περίπου 1 στους 2 πίστευε ότι η κλιματική αλλαγή «είναι εφεύρημα των πλούσιων χωρών σε βάρος των φτωχών».

Μικρό λεξικό της παραπληροφόρησης:

• Ακούσια παραπληροφόρηση: Αφορά ανακριβείς πληροφορίες που δεν διαδίδονται απαραίτητα με πρόθεση εξαπάτησης.
• Σκόπιμη παραπληροφόρηση: Αφορά ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες που παράγονται και διαδίδονται με στόχο οικονομικό ή πολιτικό όφελος.
• Κακόβουλη πληροφορία: Μπορεί να βασίζεται σε πραγματικά στοιχεία, αλλά τα χρησιμοποιεί αποσπασματικά ή βλαπτικά.
• Θεωρίες συνωμοσίας: Προσφέρουν ερμηνείες γεγονότων που αποδίδονται σε μυστικές, ισχυρές ή κακόβουλες δυνάμεις.

3 πρόσφατες θεωρίες συνωμοσίας

Για να εξετάσει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των συνωμοσιολογικών αφηγήσεων στην Ελλάδα, η μελέτη αναλύει τρεις συγκεκριμένες περιπτώσεις που απασχόλησαν πρόσφατα τον δημόσιο διάλογο και «γέννησαν» θεωρίες συνωμοσίας:

Νέες ταυτότητες

Εξετάστηκαν 97 αναρτήσεις στο Facebook (2023):

• 49 παρομοίαζαν τις νέες ταυτότητες με «όχημα του Κακού».
• 44 παρουσίαζαν την κυβέρνηση ως βασικό «συνωμότη».
• 26 καλούσαν τους πολίτες να μην παραλάβουν τις νέες ηλεκτρονικές ταυτότητες.

Εμβόλια κατά της Covid-19

Αναλύθηκαν 80 αναρτήσεις (2021-2024):

• 48 περιείχαν ισχυρισμούς για κινδύνους του εμβολιασμού (γονιδιακή μετάλλαξη, μείωση πληθυσμού, σκοτεινό σχέδιο υποταγής των πολιτών).
• 33 κατονόμαζαν ως «συνωμότες» πολιτικούς, κρατικές αρχές, πολιτικές ελίτ και εθνικούς ή διεθνείς φορείς.
• 26 καλούσαν σε ανυπακοή και αποφυγή του εμβολιασμού και 10 συνιστούσαν προσφυγή στα δικαστήρια.

 5G

Αναλύθηκαν 87 αναρτήσεις (2022-2024):

• 30 αναφέρονταν στις περιβαλλοντικές και υγειονομικές επιπτώσεις από την ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία των κεραιών 5G.
• 36 προσδιόριζαν εγχώριες και ξένες πολιτικές ελίτ ως «συνωμότες».

Οι περισσότερες (79) περιείχαν αναληθείς ισχυρισμούς, παραπληροφόρηση ή προσπάθειες απόκρυψης της αλήθειας.