Η ΕΚΤ θα γίνει η πρώτη μεγάλη δυτική κεντρική τράπεζα που θα εκδώσει ψηφιακό νόμισμα κεντρικής τράπεζας για λιανική χρήση (Retail CBDC)
Ολοκληρώνοντας μια προετοιμασία που διαρκεί περισσότερο από μία δεκαετία, η ΕΚΤ θα γίνει η πρώτη μεγάλη δυτική κεντρική τράπεζα που θα εκδώσει ψηφιακό νόμισμα κεντρικής τράπεζας για λιανική χρήση (Retail CBDC), με την τελική έκδοση του ψηφιακού ευρώ το 2029 να μειώνει την εξάρτηση της ευρωζώνης τόσο από τα ιδιωτικά κρυπτονομίσματα όσο και από τους αμερικανικούς κολοσσούς των ηλεκτρονικών πληρωμών, όπως οι Visa, Mastercard, Apple Pay και Google Pay, διατηρώντας παράλληλα, σύμφωνα με μεγάλες ευρωπαϊκές τράπεζες και δεξαμενές σκέψεις, την αυτονομία της νομισματικής της πολιτικής, ενισχύοντας και το γεωστρατηγικό της αποτύπωμα. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και το Συμβούλιο της ΕΕ αναμένεται να ολοκληρώσουν τις διαπραγματεύσεις για το τελικό νομοθετικό πλαίσιο ως το τέλος του έτους, ανοίγοντας τον δρόμο για την επίσημη έγκριση από την ΕΚΤ του ψηφιακού ευρώ την 1η Ιανουαρίου 2027 – 25 χρόνια μετά την κυκλοφορία των χαρτονομισμάτων και κερμάτων του ευρώ.
36 τράπεζες από 19 χώρες
Το ψηφιακό νόμισμα θα λανσαριστεί το 2029, μετά από μια πιλοτική φάση που αναμένεται να ξεκινήσει το δεύτερο εξάμηνο του 2027, στην οποία θα συμμετάσχουν 36 τράπεζες και πάροχοι υπηρεσιών από 19 χώρες, μεταξύ των οποίων και οι τράπεζες Πειραιώς, Εθνική, Χανίων, Κύπρου, Revolut κ.ά., ενώ στην ομάδα υψηλού επιπέδου για το ψηφιακό ευρώ συμμετέχει εκ μέρους της Τράπεζας της Ελλάδος η Σίσσυ Παπαγιαννίδη, διευθύντρια Συστημάτων Πληρωμών και Διακανονισμού.
Η ταχεία εξάπλωση των σταθερών κρυπτονομισμάτων (stablecoins), τα οποία στη συντριπτική τους πλειονότητα είναι εκφρασμένα σε δολάρια ΗΠΑ, και η υιοθέτηση στις Ηνωμένες Πολιτείες του νόμου GENIUS Act λειτούργησαν ως επιταχυντές του ψηφιακό ευρώ, καθώς η διατήρηση της αυτονομίας της νομισματικής πολιτικής και η ενίσχυση της στρατηγικής αυτονομίας της Ευρώπης βρέθηκαν στον πυρήνα της στρατηγικής της ΕΚΤ.
Η τελευταία επιδιώκει να διασφαλίσει ότι το χρήμα της κεντρικής τράπεζας – και κατ’ επέκταση το ίδιο το ευρώ – θα εξακολουθήσει να αποτελεί το βασικό θεμέλιο ενός συστήματος πληρωμών που εξελίσσεται ταχύτατα και γίνεται ολοένα περισσότερο ψηφιακό και βασισμένο στην τεχνολογία των ψηφιακών διακριτικών (tokenisation).
Εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική της ΕΚΤ για την ανάπτυξη και τον εκσυγχρονισμό των ευρωπαϊκών συστημάτων πληρωμών στις λιανικές και χονδρικές πληρωμές, στις συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων (B2B) και στις διασυνοριακές πληρωμές.
Ενα CBDC (Central Bank Digital Currency) είναι μια ηλεκτρονική μορφή χρήματος που εκδίδεται απευθείας από την κεντρική τράπεζα. Μέχρι σήμερα τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις μπορούν να κατέχουν χρήμα της κεντρικής τράπεζας μόνο υπό μορφή μετρητών, ενώ μόνο οι εμπορικές τράπεζες έχουν πρόσβαση σε ψηφιακό χρήμα της κεντρικής τράπεζας μέσω των αποθεματικών που διατηρούν στην ΕΚΤ. Αντίθετα, τα ψηφιακά χρήματα που διατηρούν σήμερα οι πολίτες στους τραπεζικούς λογαριασμούς τους αποτελούν χρήμα των εμπορικών τραπεζών και όχι χρήμα της κεντρικής τράπεζας.
Με την εισαγωγή ενός CBDC, τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις θα μπορούν για πρώτη φορά να διατηρούν ψηφιακό χρήμα της κεντρικής τράπεζας. Μέχρι σήμερα, μόνο τρεις χώρες έχουν προχωρήσει σε πλήρη κυκλοφορία CBDC: οι Μπαχάμες, η Τζαμάικα και η Νιγηρία. Σύμφωνα με το Atlantic Council, 146 χώρες και νομισματικές ενώσεις, που αντιπροσωπεύουν περίπου το 98% του παγκόσμιου ΑΕΠ, εξετάζουν την ανάπτυξη ενός CBDC. Ωστόσο, η UBS επισημαίνει ότι αρκετές χώρες και μεγάλες κεντρικές τράπεζες έχουν αφήσει να εννοηθεί ότι δεν σκοπεύουν να προχωρήσουν τελικά σε αυτή τη διαδικασία στο ορατό μέλλον.
Ανώτατο όριο κατοχής
Καμία πάντως μεγάλη κεντρική τράπεζα δεν έχει προωθήσει το έργο ενός CBDC με τόσο σταθερό και συνεπή τρόπο όσο η ΕΚΤ. Το ψηφιακό ευρώ θα αποτελεί δημόσιο χρήμα το οποίο θα χρησιμοποιείται για λιανικές συναλλαγές μικρού ύψους (retail CBDC). Θα διαθέτει καθεστώς νόμιμου χρήματος (legal tender), πράγμα που σημαίνει ότι οι έμποροι θα υποχρεούνται να το αποδέχονται. Η λειτουργία του θα βασίζεται σε έναν διαχωρισμό αρμοδιοτήτων: Η ΕΚΤ θα έχει τον έλεγχο των εκδόσεων και του διακανονισμού των συναλλαγών και οι εμπορικές τράπεζες και οι πάροχοι υπηρεσιών πληρωμών θα αναλαμβάνουν όλες τις υπηρεσίες που αφορούν τον πελάτη (άνοιγμα λογαριασμών ή ψηφιακών πορτοφολιών, ταυτοποίηση των πελατών, συμμόρφωση με τους κανόνες KYC και AML, εξυπηρέτηση των πελατών, εφαρμογές και συσκευές πληρωμών κ.ά.).
Για να περιοριστεί ο κίνδυνος μεταφοράς καταθέσεων από τις εμπορικές τράπεζες προς το ψηφιακό ευρώ, η ΕΚΤ σχεδιάζει να επιβάλει ανώτατο όριο κατοχής (πιθανώς γύρω στις 3.000 ευρώ και σε κάθε περίπτωση να μπορεί να καλύπτει τις καθημερινές ανάγκες των νοικοκυριών) και να μην καταβάλει καμία απόδοση ή τόκο στα υπόλοιπα. Με αυτόν τον τρόπο το ψηφιακό ευρώ δεν θα αποτελεί κατάλληλο μέσο για αποταμίευση ή για επενδύσεις. Εάν το υπόλοιπο υπερβαίνει το επιτρεπόμενο όριο, το επιπλέον ποσό θα μεταφέρεται αυτόματα στον συνδεδεμένο τραπεζικό λογαριασμό του χρήστη. Εάν ο χρήστης επιχειρήσει να πραγματοποιήσει πληρωμή μεγαλύτερη από το διαθέσιμο υπόλοιπο του ψηφιακού ευρώ, το απαιτούμενο ποσό θα μεταφέρεται αυτόματα από τον τραπεζικό του λογαριασμό.
Οι συναλλαγές θα προστατεύονται από υψηλά πρότυπα ιδιωτικότητας, αντίστοιχα με εκείνα των σημερινών ψηφιακών πληρωμών του ιδιωτικού τομέα. Ωστόσο, σε αντίθεση με τα μετρητά, δεν θα είναι ανώνυμες. Η ΕΚΤ έχει επίσης προειδοποιήσει ότι τα stablecoins θα μπορούσαν να θέσουν σε κίνδυνο τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα και τη νομισματική πολιτική, επειδή ενδέχεται να αποσπάσουν καταθέσεις από τις τράπεζες και δεν διατηρούν πάντα σταθερή αξία. Οι καταναλωτές θα μπορούν να χρησιμοποιούν το ψηφιακό ευρώ δωρεάν, είτε μέσω ειδικής εφαρμογής είτε μέσω εφαρμογών κινητής τραπεζικής. Οσοι δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν smartphones θα έχουν την επιλογή να χρησιμοποιήσουν κάρτα πληρωμής. Σε μία περίοδο που τα δύο τρίτα των πληρωμών με κάρτα στη ζώνη του ευρώ διεκπεραιώνονται επί του παρόντος με μη ευρωπαϊκά συστήματα, η ΕΚΤ συνεργάζεται με ειδικούς πληρωμών για την κατασκευή της υποδομής και των προτύπων πληρωμών και, σε αντίθεση με τη Visa ή τη Mastercard, σχεδιάζει να παρέχει δωρεάν τις υπηρεσίες.
Η διασυνοριακή χρήση
Το ψηφιακό ευρώ θα αποτελεί δημόσιο χρήμα που θα χρησιμοποιείται από τους κατοίκους της ευρωζώνης για καθημερινές συναλλαγές, όπως αγορές σε φυσικά καταστήματα, ηλεκτρονικές αγορές, πληρωμές μεταξύ ιδιωτών, συναλλαγές πολιτών με το Δημόσιο. Πρόκειται επομένως για Retail CBDC και όχι για Wholesale CBDC, το οποίο προορίζεται για πολύ μεγαλύτερες συναλλαγές μεταξύ επιχειρήσεων και χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων.
Να σημειωθεί πως πέρα από το ψηφιακό ευρώ (Retail CBDC) που αφορά πολίτες και επιχειρήσεις, οι πρωτοβουλίες Pontes / Appia (Wholesale CBDC) της ΕΚΤ αφορούν μόνο τράπεζες, χρηματιστήρια, αποθετήρια τίτλων και άλλους θεσμικούς συμμετέχοντες και θα χρησιμοποιούνται για τον διακανονισμό συναλλαγών tokenised τίτλων και άλλων χρηματοοικονομικών προϊόντων σε χρήμα κεντρικής τράπεζας.
Η ΕΚΤ εξετάζει επίσης το ενδεχόμενο να προσθέσει στο μέλλον δυνατότητες διασυνοριακής χρήσης του ψηφιακού ευρώ, ενώ έχει καταστήσει σαφές ότι το ψηφιακό ευρώ δεν θα αποτελεί ποτέ «προγραμματιζόμενο χρήμα». Με άλλα λόγια, ούτε η ΕΚΤ ούτε οποιαδήποτε άλλη δημόσια αρχή θα μπορεί να επιβάλει περιορισμούς στον τρόπο χρήσης του ψηφιακού ευρώ.
Η στρατηγική του ευρωσυστήματος και οι θεωρίες συνωμοσίας
Η UBS, η οποία παρακολουθεί στενά την πορεία του ψηφιακού ευρώ, επισημαίνει πως πλέον σε σχέση με το παρελθόν οι λόγοι υπέρ της εισαγωγής του ψηφιακού ευρώ από την ΕΚΤ έχουν γίνει πολύ ευρύτεροι και πιο επιτακτικοί, υπό το πρίσμα των γεωπολιτικών εξελίξεων, των αυξανόμενων ανησυχιών για τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης, της ανάγκης διατήρησης της νομισματικής κυριαρχίας και της ταχύτατης τεχνολογικής εξέλιξης στις χρηματοπιστωτικές αγορές και στα συστήματα πληρωμών. Οι βασικοί στόχοι του ευρωσυστήματος είναι πλέον:
1 Να διασφαλιστούν η αποτελεσματικότητα της νομισματικής πολιτικής, η χρηματοπιστωτική σταθερότητα και η ομαλή λειτουργία των συστημάτων πληρωμών, διατηρώντας το χρήμα της κεντρικής τράπεζας ως θεμέλιο του νομισματικού συστήματος.
2 Να ενισχυθούν η στρατηγική αυτονομία και η ανθεκτικότητα των ευρωπαϊκών συστημάτων πληρωμών.
3 Να δημιουργηθεί ένα ολοκληρωμένο, ανταγωνιστικό και καινοτόμο ευρωπαϊκό οικοσύστημα πληρωμών.
4 Να ενισχυθεί ο διεθνής ρόλος του ευρώ.
Η αποδοχή
Κατά την άποψη της UBS, μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της ΕΚΤ θα είναι να πείσει τους πολίτες να χρησιμοποιήσουν το ψηφιακό ευρώ. Η ίδια η ΕΚΤ έχει αναγνωρίσει εξάλλου ότι πολλοί Ευρωπαίοι ίσως δυσκολευτούν να αντιληφθούν τα πλεονεκτήματά του. Οι περισσότεροι πολίτες πιθανότατα δεν θα αντιλαμβάνονται εύκολα τη διαφορά ανάμεσα στο δημόσιο ψηφιακό χρήμα της ΕΚΤ και στα σημερινά ψηφιακά χρήματα που διατηρούν στους τραπεζικούς λογαριασμούς ή χρησιμοποιούν μέσω πιστωτικών καρτών. Επίσης δεν αποκλείεται το ψηφιακό ευρώ να αποτελέσει αντικείμενο θεωριών συνωμοσίας και αντιδράσεων από ομάδες που το αντιμετωπίζουν ως έναν «Δούρειο Ιππο» κατά των ατομικών ελευθεριών.
Συνολικά, η UBS εκτιμά ότι η αποδοχή του ψηφιακού ευρώ από το κοινό θα εξελιχθεί μάλλον αργά, ιδιαίτερα στα πρώτα χρόνια λειτουργίας του. Παρ’ όλα αυτά, λαμβάνοντας υπόψη τη στρατηγική αυτονομία της Ευρώπης, την ανάγκη διατήρησης της νομισματικής κυριαρχίας και τις ταχύτατες τεχνολογικές εξελίξεις στα συστήματα πληρωμών, θεωρεί ότι το σχέδιο της ΕΚΤ για το ψηφιακό ευρώ καθώς και η ευρύτερη στρατηγική εκσυγχρονισμού των ευρωπαϊκών πληρωμών αποτελούν τη σωστή στρατηγική επιλογή.
Οι αγορές, οι πληρωμές, η προστασία και ο έλεγχος
- Πώς θα λειτουργεί το ψηφιακό ευρώ;
Φανταστείτε ότι πηγαίνετε σε μια αυτόματη ταμειολογιστική μηχανή (ΑΤΜ) και κάνετε ανάληψη 100 ευρώ. Το υπόλοιπο του τραπεζικού λογαριασμού σας μειώνεται κατά 100 ευρώ, αλλά τώρα έχετε 100 ευρώ σε μετρητά για να κάνετε πληρωμές. Την ίδια διαδικασία θα κάνατε και για το ψηφιακό ευρώ, μόνο που τα χρήματα που θα παίρνατε από τον τραπεζικό λογαριασμό σας δεν θα τα μετατρέπατε σε μετρητά, αλλά σε ψηφιακό ευρώ.
- Θα είναι διαθέσιμο για καθημερινές αγορές;
Θα μπορούσατε να χρησιμοποιείτε το πορτοφόλι του ψηφιακού ευρώ για να πληρώσετε τον καφέ σας το πρωί ή το άτομο που φροντίζει τα παιδιά σας. Το ψηφιακό ευρώ θα είναι διαθέσιμο για κάθε ηλεκτρονική πληρωμή σε φυσικά καταστήματα, μέσω διαδικτύου (online) ή μεταξύ προσώπων.
- Θα γίνονται πληρωμές μεταξύ φίλων;
Θα μπορούσατε να κάνετε άμεσες πληρωμές από πορτοφόλι σε πορτοφόλι χρησιμοποιώντας κινητό τηλέφωνο ή ρολόι, όπως ακριβώς θα επιστρέφατε στον φίλο σας τα χρήματα που σας δάνεισε. Με το ψηφιακό ευρώ, αυτό θα μπορούσε να γίνει είτε σε απευθείας σύνδεση (online) είτε εκτός σύνδεσης (offline).
- Τι θα ισχύει για τα ταξίδια στο εξωτερικό;
Κάθε φορά που επισκεπτόμαστε μια άλλη χώρα της ζώνης του ευρώ, συνήθως μεταφέρουμε μετρητά για να είμαστε σίγουροι ότι μπορούμε να κάνουμε πληρωμές και να αποφύγουμε πρόσθετες χρεώσεις κατά την ανάληψη μετρητών. Με το ψηφιακό ευρώ θα μπορείτε να πληρώνετε σε οποιοδήποτε μέρος της ζώνης του ευρώ, χωρίς χρέωση.
- Θα χρησιμοποιείται για διαδικτυακές αγορές;
Το ψηφιακό ευρώ θα μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί σε περιπτώσεις όπου τα μετρητά δεν είναι διαθέσιμα, για παράδειγμα όταν κάνετε διαδικτυακές αγορές. Το ψηφιακό ευρώ θα αποτελεί ένα ασφαλές και εύκολο μέσο πληρωμής που θα έχει τη στήριξη της ΕΚΤ, ενός δημόσιου οργανισμού.
- Τι θα ισχύει για τις επαναλαμβανόμενες πληρωμές;
Πολλές από τις καθημερινές δαπάνες μας αφορούν τακτικές πληρωμές, όπως η πληρωμή ενοικίου στην αρχή κάθε μήνα ή η πληρωμή παιδικού σταθμού. Το ψηφιακό ευρώ θα διευκολύνει τις αυτοματοποιημένες πληρωμές για όσους επιθυμούν να αξιοποιήσουν αυτή τη λειτουργία.
- Θα διασφαλίζεται η προστασία της ιδιωτικής ζωής;
Μόνο εσείς και η τράπεζά σας θα βλέπετε τα δεδομένα προσωπικού χαρακτήρα που απαιτούνται για τις πληρωμές.
Η εμπιστευτικότητα των συναλλαγών θα είναι τουλάχιστον στο ίδιο επίπεδο με αυτήν των ψηφιακών πληρωμών σήμερα – και ακόμη μεγαλύτερη για τις συναλλαγές εκτός σύνδεσης (offline).
- Πώς θα διατηρείται ο έλεγχος;
Το ψηφιακό ευρώ θα είναι ένα μέσο πληρωμής, όπως τα τραπεζογραμμάτια και τα κέρματα που έχετε στο πορτοφόλι σας: εσείς θα αποφασίζετε πώς θα το ξοδεύετε. Θα είναι διαθέσιμο για τις καθημερινές σας πληρωμές. Η διαχείριση των χρημάτων σας παραμένει δική σας.
- Οι βασικές πληρωμές θα διενεργούνται χωρίς χρέωση;
Για τους καταναλωτές οι βασικές πληρωμές σε ψηφιακό ευρώ θα διενεργούνται χωρίς χρέωση, όπως συμβαίνει σήμερα με τα μετρητά. Οι έμποροι θα επωφελούνται από μια τυποποιημένη μέθοδο πληρωμών, που θα ισχύει σε όλη την ΕΕ και θα προωθεί τον ανταγωνισμό και την καινοτομία, καθώς και από χαμηλότερες προμήθειες συναλλαγών.
- Το ψηφιακό ευρώ δεν είναι κρυπτονόμισμα;
Το ψηφιακό ευρώ θα είναι δημόσια εκδιδόμενο χρήμα, τελείως διαφορετικό από ένα κρυπτοστοιχείο. Δεν θα στηρίζεται σε ευμετάβλητα ψηφιακά παραστατικά αξίας (tokens) ή σε υποδομές που δεν υπόκεινται σε κανονιστική ρύθμιση. Θα λειτουργεί με βάση μια ασφαλή ευρωπαϊκή τεχνολογία μέσα σε ένα πλήρως ρυθμιζόμενο πλαίσιο.
