Πώς οι ΗΠΑ εξελίχθηκαν σε παγκόσμια υπερδύναμη και γιατί είναι πιθανό να διατηρήσουν αυτή τη θέση παρά τις νέες προκλήσεις
Με αφορμή τη συμπλήρωση 250 ετών από τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών, η Deutsche Bank εξέτασε πώς οι ΗΠΑ εξελίχθηκαν σε παγκόσμια υπερδύναμη και γιατί είναι πιθανό να διατηρήσουν αυτή τη θέση, παρά τις νέες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν. Οι ΗΠΑ μετατράπηκαν από μια σχετικά μικρή χώρα στη σημαντικότερη παγκόσμια δύναμη. Οι λόγοι είναι πολλοί και περιλαμβάνουν τόσο τα φυσικά τους πλεονεκτήματα – όπως η ευνοϊκή γεωγραφική θέση – όσο και παράγοντες όπως η θεσμική σταθερότητα και οι κεφαλαιαγορές που ευνοούν την ανάληψη επιχειρηματικού κινδύνου.
Η ταχεία ανάπτυξη της Κίνας σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες αντιμετωπίζουν τον ισχυρότερο ανταγωνιστή τους από τότε που οι ίδιες αναδείχθηκαν στην κυρίαρχη παγκόσμια δύναμη. Η άνοδος της Κίνας συμπίπτει επίσης με μια σειρά άλλων εξελίξεων: το διεθνές σύστημα που βασίζεται σε κανόνες και το οποίο οι ΗΠΑ συνέβαλαν καθοριστικά στη δημιουργία του βρίσκεται υπό έντονη πίεση, το καθεστώς του αμερικανικού δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος αμφισβητείται ολοένα και περισσότερο, ενώ ο λόγος του δημόσιου χρέους προς το ΑΕΠ των ΗΠΑ αναμένεται να καταγράψει νέα ιστορικά υψηλά τα επόμενα χρόνια. Οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι πιθανό να διατηρήσουν την υπεροχή τους, χάρη σε ένα σύνολο αλληλοενισχυόμενων πλεονεκτημάτων. Στην πραγματικότητα, οι ΗΠΑ έχουν επανειλημμένα καταφέρει να εξέλθουν ισχυρότερες από ιδιαίτερα δύσκολες περιόδους, όπως η Μεγάλη Ύφεση, η οικονομική στασιμότητα της δεκαετίας του 1970, αλλά και η Παγκόσμια Χρηματοπιστωτική Κρίση και οι συνέπειές της.
Οι προκλήσεις που αντιμετωπίζουν σήμερα είναι πραγματικές. Παρ’ όλα αυτά, το σύνολο των διαθέσιμων στοιχείων εξακολουθεί να υποδηλώνει ότι η χώρα θα παραμείνει η κορυφαία οικονομία του κόσμου για το προβλέψιμο μέλλον. Τα διαρθρωτικά της πλεονεκτήματα εξακολουθούν να είναι εξαιρετικά δύσκολο να αντιγραφούν, ενώ διατηρεί την ίδια ικανότητα προσαρμογής που της επέτρεψε να ξεπεράσει επιτυχώς και τις προηγούμενες μεγάλες κρίσεις.
Για τους επενδυτές, η Deutsche Bank εκτιμά ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να αποτελούν τον κορυφαίο επενδυτικό προορισμό στον κόσμο. Μια επένδυση στις ΗΠΑ σημαίνει έκθεση σε έναν μοναδικό συνδυασμό χαρακτηριστικών:
- ηγετική θέση στην παραγωγικότητα,
- τις βαθύτερες και πιο ρευστές κεφαλαιαγορές παγκοσμίως,
- ένα ισχυρό κράτος δικαίου που τις υποστηρίζει,
- και τα πλεονεκτήματα που απορρέουν από τον ρόλο του δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος.
Ο συνδυασμός αυτός εκτιμάται ότι θα συνεχίσει να υφίσταται.
Παρ’ όλα αυτά, το ασφάλιστρο κινδύνου (risk premium) που απαιτούν πλέον οι αγορές για τις Ηνωμένες Πολιτείες έχει αυξηθεί, καθώς οι δημοσιονομικές πιέσεις και οι γεωπολιτικές ανακατατάξεις αυξάνουν τόσο την αβεβαιότητα όσο και την πιθανότητα εμφάνισης ακραίων εξελίξεων.
Στην πράξη, αυτό μπορεί να εκδηλωθεί με τρεις βασικούς τρόπους.
Πρώτον, το λεγόμενο «υπερβολικό προνόμιο» (exorbitant privilege) του δολαρίου δύσκολα θα εξαφανιστεί μέσα στην επόμενη δεκαετία. Ωστόσο, η σταδιακή διαφοροποίηση των διεθνών αποθεματικών και των συστημάτων πληρωμών αποτελεί μια πραγματική και διαρκή τάση. Η σημασία του δολαρίου έχει ήδη αρχίσει να υποχωρεί και οι αμφιβολίες γύρω από τον μελλοντικό του ρόλο αποτελούν έναν ουσιαστικό κίνδυνο.
Δεύτερον, η κυριαρχία της αμερικανικής χρηματιστηριακής αγοράς βασίζεται πλέον σε μεγάλο βαθμό σε έναν περιορισμένο αριθμό εταιρειών που δραστηριοποιούνται στην τεχνητή νοημοσύνη. Επομένως, το θετικό σενάριο για τις αμερικανικές μετοχές εξαρτάται όλο και περισσότερο από μια μικρή ομάδα επιχειρήσεων, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο μεγάλων αποκλίσεων.
Τρίτον, υπάρχει το ενδεχόμενο ενός δυσμενούς σεναρίου, στο οποίο μια δημοσιονομική κρίση θα συμπέσει με μια σημαντική διόρθωση στον κύκλο επενδύσεων της τεχνητής νοημοσύνης. Σε μια τέτοια περίπτωση, θα μπορούσαν να δεχθούν ταυτόχρονα πιέσεις οι μετοχές, τα κρατικά ομόλογα μεγάλης διάρκειας και το δολάριο, περιορίζοντας τα οφέλη της διαφοροποίησης που συνήθως προστατεύουν τα επενδυτικά χαρτοφυλάκια. Παρότι αυτό δεν αποτελεί το βασικό σενάριο της Deutsche Bank, είναι ένα ενδεχόμενο για το οποίο οι επενδυτές θα πρέπει να είναι προετοιμασμένοι.
Τα βασικά διδάγματα που μπορεί να αντλήσει ο υπόλοιπος κόσμος
Τι εξηγεί αυτή την εντυπωσιακή επιτυχία;
Ο πρώτος λόγος, και διαχρονικά ένας από τους σημαντικότερους, είναι η πολιτική και θεσμική σταθερότητα των Ηνωμένων Πολιτειών.
Αναμφίβολα υπήρξαν περίοδοι έντονης αναταραχής, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τον Εμφύλιο Πόλεμο της δεκαετίας του 1860. Παράλληλα, η ιστορική πορεία της χώρας δεν πρέπει να εξιδανικεύεται, καθώς η εδαφική επέκταση των ΗΠΑ κατά τον 19ο αιώνα παρουσίαζε πολλές ομοιότητες με εκείνη των ευρωπαϊκών αποικιακών αυτοκρατοριών.
Ωστόσο, οι Ηνωμένες Πολιτείες αποτελούν μια εξαιρετικά σπάνια περίπτωση χώρας της οποίας το πολιτικό σύστημα παραμένει ουσιαστικά αναγνωρίσιμο εδώ και περισσότερα από 200 χρόνια. Αυτή η σχετική σταθερότητα, σε συνδυασμό με την έγκαιρη κατοχύρωση των δικαιωμάτων ιδιοκτησίας, δημιούργησε ένα ιδιαίτερα ευνοϊκό περιβάλλον για μακροπρόθεσμες επενδύσεις, συμβάλλοντας αποφασιστικά στην οικονομική ανάπτυξη επί πολλούς αιώνες.
Ο δεύτερος λόγος είναι τα γεωγραφικά πλεονεκτήματα της χώρας.
Οι ΗΠΑ διαθέτουν τεράστιες εκτάσεις εύφορης γης, εκτεταμένο δίκτυο πλωτών ποταμών, μεγάλες ακτογραμμές και πρόσβαση τόσο στον Ατλαντικό όσο και στον Ειρηνικό Ωκεανό. Ως αποτέλεσμα, προστατεύθηκαν σε μεγάλο βαθμό από τις καταστροφικές συνέπειες των δύο Παγκοσμίων Πολέμων, αφού η παραγωγική τους βάση δεν επηρεάστηκε όπως συνέβη στην Ευρώπη.
Παράλληλα, συνορεύουν μόνο με τον Καναδά και το Μεξικό, δύο χώρες σημαντικά μικρότερες τόσο σε πληθυσμό όσο και σε οικονομικό μέγεθος. Έτσι, δεν αντιμετώπισαν τις μόνιμες απειλές ασφαλείας που χαρακτήρισαν τις μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις κατά τον 19ο και τις αρχές του 20ού αιώνα.
Ο τρίτος λόγος είναι η αφθονία ενεργειακών πόρων, ιδιαίτερα σε σύγκριση με την Ευρώπη.
Ως φυσική συνέπεια των γεωγραφικών τους πλεονεκτημάτων, οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν σημαντική ενεργειακή αυτάρκεια. Αυτό μειώνει το ενεργειακό κόστος για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις, καθιστώντας την οικονομία περισσότερο ανθεκτική απέναντι σε γεωπολιτικές κρίσεις.
Επιπλέον, καθώς τα τελευταία χρόνια οι ΗΠΑ έχουν εξελιχθεί σε καθαρό εξαγωγέα ενέργειας, ενισχύεται ακόμη περισσότερο και η εξωτερική τους οικονομική θέση.
Ο τέταρτος λόγος είναι ότι οι βασικοί ανταγωνιστές των Ηνωμένων Πολιτειών στην Ευρώπη επλήγησαν σοβαρά από τους δύο Παγκοσμίους Πολέμους και τη γενικότερη πολιτική αστάθεια.
Η παραγωγική και χρηματοοικονομική τους δυναμικότητα καταστράφηκε σε μεγάλο βαθμό, ενώ οι ανθρώπινες απώλειες υπήρξαν τεράστιες. Ακόμη και όσοι επέζησαν, πολλοί επιστήμονες, μηχανικοί και επιχειρηματίες εγκατέλειψαν την Ευρώπη και μετανάστευσαν στις Ηνωμένες Πολιτείες κατά το πρώτο μισό του 20ού αιώνα.
Παρότι αυτό δεν αποτελεί καθεαυτό «επιτυχία» των ΗΠΑ, είχε ως αποτέλεσμα να διευρυνθεί σημαντικά το συγκριτικό τους πλεονέκτημα. Είναι χαρακτηριστικό ότι στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα η αμερικανική οικονομία αυξήθηκε κατά 5,7 φορές, έναντι 3,4 φορές της Γερμανίας, 2,0 φορές του Ηνωμένου Βασιλείου και 1,8 φορές της Γαλλίας.
Ο πέμπτος λόγος είναι το μέγεθος της αμερικανικής αγοράς.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν μια ενιαία εσωτερική αγορά άνω των 300 εκατομμυρίων κατοίκων, με υψηλά εισοδήματα, κοινή γλώσσα και περιορισμένα εσωτερικά εμπόδια στο εμπόριο.
Αυτό επιτρέπει στις επιχειρήσεις να αποκτούν μεγάλη κλίμακα δραστηριότητας εντός της χώρας πριν επεκταθούν στο εξωτερικό. Είναι χαρακτηριστικό ότι οκτώ από τις δέκα μεγαλύτερες επιχειρήσεις παγκοσμίως έχουν έδρα στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ καμία δεν εδρεύει σήμερα στην Ευρώπη.
Ο έκτος λόγος είναι το διαρθρωτικό πλεονέκτημα του αμερικανικού δολαρίου, το οποίο εξακολουθεί να κυριαρχεί στο διεθνές εμπόριο και στα συναλλαγματικά αποθέματα των κεντρικών τραπεζών.
Η παγκόσμια ζήτηση για δολάρια μειώνει το κόστος δανεισμού των Ηνωμένων Πολιτειών και αυξάνει τη ζήτηση για αμερικανικά κρατικά ομόλογα.
Κατά συνέπεια, οι ΗΠΑ μπορούν να διατηρούν μεγαλύτερα δημοσιονομικά και εξωτερικά ελλείμματα χωρίς να αντιμετωπίζουν προβλήματα χρηματοδότησης, ενώ ταυτόχρονα ενισχύεται και η γεωπολιτική τους επιρροή.
Το προνόμιο αυτό έχει χαρακτηριστεί ως το «υπερβολικό προνόμιο» (Exorbitant Privilege) και αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα συγκριτικά πλεονεκτήματα των Ηνωμένων Πολιτειών τις τελευταίες δεκαετίες.
Ο έβδομος λόγος είναι το βάθος και η ανάπτυξη του χρηματοπιστωτικού συστήματος.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν διαθέτουν μόνο ένα ισχυρό τραπεζικό σύστημα, αλλά και ένα ιδιαίτερα ανεπτυγμένο οικοσύστημα μη τραπεζικής χρηματοδότησης, που επιτρέπει στις νεοφυείς επιχειρήσεις να αντλούν κεφάλαια από πολλές διαφορετικές πηγές.
Την περίοδο 2013-2023, οι επενδύσεις επιχειρηματικών κεφαλαίων (venture capital) αντιστοιχούσαν κατά μέσο όρο στο 0,7% του ΑΕΠ στις ΗΠΑ, έναντι μόλις 0,2% στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Το χρηματοπιστωτικό αυτό βάθος είναι ιδιαίτερα σημαντικό, επειδή πολλές καινοτόμες επιχειρήσεις παραμένουν ζημιογόνες για μεγάλο χρονικό διάστημα πριν καταστούν κερδοφόρες. Επομένως, οι χώρες που διαθέτουν μεγαλύτερες δεξαμενές «υπομονετικού» επενδυτικού κεφαλαίου έχουν σημαντικό πλεονέκτημα στην εμπορική αξιοποίηση νέων τεχνολογιών.
Ο όγδοος λόγος είναι τα αυτοτροφοδοτούμενα πλεονεκτήματα στην εκπαίδευση και την έρευνα.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες διαθέτουν πολλά από τα κορυφαία ερευνητικά πανεπιστήμια του κόσμου, με επτά από τα δέκα πρώτα της κατάταξης Times Higher Education World University Rankings 2026 να βρίσκονται στις ΗΠΑ.
Η έρευνα αυτή έχει και σημαντική οικονομική διάσταση, καθώς οι επιστημονικές ανακαλύψεις οδηγούν στη δημιουργία νεοφυών επιχειρήσεων, στη βελτίωση των δεξιοτήτων του εργατικού δυναμικού και στην ανάπτυξη νέων βιομηχανιών.
Η διαδικασία αυτή λειτουργεί σωρευτικά: προσελκύει κορυφαία ταλέντα από όλο τον κόσμο και διατηρεί τις Ηνωμένες Πολιτείες στην πρώτη γραμμή νέων τεχνολογικών κλάδων, όπως η τεχνητή νοημοσύνη.
Ο ένατος λόγος είναι το φιλικό προς τις επιχειρήσεις θεσμικό πλαίσιο, το οποίο χαρακτηρίζεται από μεγαλύτερη ανοχή στην επιχειρηματική αποτυχία σε σχέση με πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Chapter 11 του αμερικανικού πτωχευτικού δικαίου, το οποίο δίνει προτεραιότητα στην αναδιάρθρωση και διάσωση βιώσιμων επιχειρήσεων αντί της εκκαθάρισής τους.
Η πιο θετική αυτή αντιμετώπιση της επιχειρηματικής αποτυχίας συνδέεται, σύμφωνα με την οικονομική βιβλιογραφία, με υψηλότερα επίπεδα επιχειρηματικότητας και καινοτομίας, καθώς τα αποτελεσματικά και περισσότερο φιλικά προς τον οφειλέτη συστήματα αφερεγγυότητας ενθαρρύνουν τη δημιουργία νέων επιχειρήσεων.
Ο δέκατος λόγος είναι η ικανότητα προσαρμογής.
Η πολιτισμική αποδοχή της αποτυχίας και η δυνατότητα συνεχούς επανεφεύρεσης έχουν ενισχύσει την ικανότητα των Ηνωμένων Πολιτειών να προσαρμόζονται στις μεταβαλλόμενες συνθήκες.
Έτσι, η χώρα κατάφερε να διαχειριστεί επαναλαμβανόμενους οικονομικούς κύκλους άνθησης και ύφεσης, αλλά και μεγάλες μεταβολές στην οικονομική πολιτική – από την εξωστρέφεια στον απομονωτισμό και από τον προστατευτισμό στο ελεύθερο εμπόριο – χωρίς να υπονομεύεται η θεσμική σταθερότητα που αποτελεί το βασικό της πλεονέκτημα.
Παρότι ο καπιταλισμός υπήρξε ο βασικός κινητήριος μοχλός της ανάπτυξης, αυτό που εξασφάλισε τη διαχρονική επιτυχία των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν περισσότερο ο πραγματισμός παρά η ιδεολογική προσήλωση.
Τέλος, είναι σημαντικό να υπογραμμιστεί ότι όλα αυτά τα πλεονεκτήματα δεν λειτουργούν μεμονωμένα, αλλά αλληλοενισχύονται. Η μεταξύ τους αλληλεπίδραση δημιουργεί ισχυρά δίκτυα συνεργειών και εξωτερικών οικονομιών, τα οποία ελάχιστες –αν όχι καμία– άλλες χώρες μπορούν να αναπαράγουν.
Τι λένε Morgan Stanley και Bank of America
Οι ΗΠΑ δεν ήταν πάντα η οικονομική υπερδύναμη που είναι σήμερα, υπενθυμίζει καθώς έκλεισαν τα 250 χρόνια τους, η Morgan Stanley. Στα τέλη του 18ου αιώνα, ένας ξένος επενδυτής που έψαχνε για ένα σταθερό, χαμηλού ρίσκου μέρος να τοποθετήσει τα κεφάλαιά του, πιθανότατα θα απέφευγε αυτή τη νεαρή δημοκρατία που δεν μπορούσε τότε παρά να θεωρείται μια μεθοριακή οικονομία. Η Αμερική ήταν ασταθής και υπερχρεωμένη, ενώ είχε εύθραυστους θεσμούς, μεγάλες ανισότητες, ένα εύφλεκτο πολιτικό σκηνικό αλλά και σημαντικούς πόρους. Το νόμισμά της είχε καταρρεύσει, τα δημόσια οικονομικά της ήταν ύποπτα, οι πολίτες της αντιστέκονταν στη φορολόγηση, αλλά οι προοπτικές ανάπτυξής της ήταν εξαιρετικές, καθώς το 70% της χώρας ήταν κάτω των 25 ετών. Αυτό που έσωσε την Αμερική από τις συνήθεις παγίδες των μεθοριακών οικονομιών δεν ήταν η αψεγάδιαστη σταθερότητα, αλλά η προσαρμοστικότητά της, σημειώνει η Morgan Stanley. Το Σύνταγμά της τροποποιήθηκε, η πολιτική εξουσία άλλαξε χέρια, ο νόμος περί πτωχεύσεων επέτρεπε την αποτυχία, ο ανταγωνισμός ήταν άγριος και η οικονομική δύναμη ήταν πολύ διάχυτη για να μονοπωληθεί εύκολα. Τελικά, οι αναδυόμενες αγορές γίνονται ανεπτυγμένες όχι γιατί σταματούν να έχουν κρίσεις, αλλά γιατί χτίζουν την αξιοπιστία τους μέσα από αυτές. Μαθαίνουν ποιοι θεσμοί έχουν σημασία, ποιες ευκαιρίες επιβιώνουν, ποια χρέη πρέπει να πληρωθούν και ποιες υποχρεώσεις γιγαντώνονται όταν αθετούνται. Η εθνική ωριμότητα δεν είναι η απουσία μεταβλητότητας, αλλά η ικανότητα μιας χώρας να μετατρέπει την μεταβλητότητα σε ανανέωση.
Σύμφωνα με παλαιότερη ανάλυση της Bank of America εξάλλου, δύο χιλιετίες ιστορίας δείχνουν ότι το οικονομικό κέντρο βαρύτητας του κόσμου έχει μετατοπιστεί κατ΄ επανάληψη, από την αρχική κυριαρχία της Ινδίας και της Κίνας, στην άνοδο της Ευρώπης κατά τον 19ο αιώνα και την ανάδειξη των ΗΠΑ στη θέση της μεγαλύτερης οικονομίας του πλανήτη, τον 20ο αιώνα, ενώ οι μετατοπίσεις συχνά έρχονταν μετά από σημαντικά γεωπολιτικά ή οικονομικά σημεία καμπής.
Σήμερα, όπως τονίζει η BofA, το παγκόσμιο οικονομικό σκηνικό χαρακτηρίζεται και πάλι από μεγάλες δομικές αλλαγές, ενώ από τις αρχές του 21ου αιώνα, το μερίδιο του παγκόσμιου ΑΕΠ έχει μετατοπιστεί, από τα υψηλά που σημείωσε η Δύση στα μέσα του 20ου αιώνα, προς την Ασία, κυρίως με την αύξηση της βαρύτητας της Κίνας στην παγκόσμια οικονομία, ενώ οι τάσεις αυτές υπογραμμίζουν πώς η παγκόσμια ηγεσία και η οικονομική επιρροή εξακολουθούν να εξελίσσονται με τον καιρό, σημειώνει ο οίκος.
